(artikel deur Godfrey van der Merwe)

Die los- of vasskryf van woorde in Afrikaans skep dikwels probleme. In Afrikaans is die neiging om saamgestelde woorde vas te skryf. Daar is egter gevalle waar van koppeltekens gebruik gemaak word, of waar die woorde apart van mekaar staan. Hier volg enkele riglyne:

Voorbeelde hiervan is:

Die dele van samestellings kan tot verskillende woordsoorte behoort. Die volgende patrone word onderskei:

NAAMWOORD + NAAMWOORD (met voegsel soos vebindings-s tussenin)

Bv.

Arbeidswetgewing, Bestuurskomitee, Personeelvergadering, Taalbeleid.

Hierdie samestelings kan bestaan uit twee of meer naamwoorde (bv.

Bestuurskomiteevergadering wat uit drie woorde saamgestel is, of Regeringsdienspensioenfonds wat uit vier naamwoorde bestaan.

NAAMWOORD + WERKWOORD

NAAMWOORD + BYVOEGLIKE NAAMWOORD

WERKWOORD + WERKWOORD

WERKWOORD + NAAMWOORD

WERKWOORD + BYVOEGLIKE NAAMWOORD

BYVOEGLIKE NAAMWOORD + BYVOEGLIKE NAAMWOORD

BYVOEGLIKE NAAMWOORD + WERKWOORD

Blinkvryf, rofstoei, natgooi, swartsmeer

BYWOORD + WERKWOORD

BYWOORD + NAAMWOORD

SETSEL + WERKWOORD

SETSEL + NAAMWOORD

TELWOORD + NAAMWOORD

SETSEL + SETSEL

Samestellings kan ook uit meer as twee woorde bestaan, byvoorbeeld:

Blouoognooi, blouwildebees, lugdienspersoneel, kernkragsentrale, reënwaterafvoersloot.

Abnormalevragpermitte (waar abnormaal die woord vrag beskryf, en nie permitte nie)

intensiewesorgeenheid

hoësorgeenheid

platbakvoertuig

langtermynvoordele

In gevalle waar die b.nw die tweede of laaste nw. beskryf, word die b.nw los van die naamwoorde geskryf, bv.:

allesomvattende kinderhandleiding (die handleiding is allesomvattend, nie die kind/kinder nie)

elektriese operateurstoetse

Koppeltekens word onder meer gebruik:

• om woorddele te skei en die lees daarvan te vergemaklik, bv see-eend, wa--as ;
• om ‘n besondere betekenisverhouding tussen dele aan te dui, bv digter-politikus, sakeman-musikant;
• as weglaatteken in bv Moeders- en Vadersdag, taal- en letterkundiges
• as ‘n vorm van vasskryf by saamgestelde woorde, bv:

• opeenvolging van dieselfde of verskillende vokaalletters tussen dele van samestellings: bo-op, na-aap, drie-enig, bo-ent, senu-instorting. Daar is egter uitsonderings op hierdie reël, bv in gevalle waar ‘n opeenvolging van vokale nie noodwendig moeilik of verkeerd gelees sal word nie: handearbeid, naywer, sakeadres, senuaandoening;
• waar die lengte van ‘n saamgestelde woord lees bemoeilik; ontwikkelingspelerspan-afrigting, woonstelblok-parkeerterrein;
• wanneer ‘n syfer, simbool of getal met’n woordelement verbind word: A-span, DNS-molekuul, 9 mm-pistool, R100-noot, 1997- oesjaar, 80%-kans.

Saamgestelde taalname bestaande uit’n verboë byvoeglike naamwoord plus ‘n basiese taalnaam, word los geskryf: Kaapse Afrikaans, Klassieke Latyn, Nuwe Engels, Moderne Grieks.

Woorde wat deel van ‘n woordgroep uitmaak, word los van mekaar geskryf: alleen loop, in diens tree, in staat stel, ter aarde bestel,alles omvat, ter tafel lê.

Uit hierdie woordgroepe kan egter afleidings gevorm word wat vas geskryf word:

Vebindings van byvoeglike naamwoorde en selfstandige naamwoorde word in die reël los geskryf: blink plan, groen perske, hoë snelheid. Uitsonderings op hierdie reël kry ‘n mens by byvoeglike naamwoorde wat kleur aandui, wat tradisioneel vas geskryf word: blouaap, geelslang, swartmamba, swartrenoster, blouwildebees; wanneer ‘n verbinding van ‘n byvoeglike naamwoord plus ‘n selfstandige naamwoord in die geheel die waarde van ‘n byvoeglike naamwoord of bywoord het: ‘n grootbek ondersteuner, kaalvoet seun, hardekoejawel vent, (in die geval van bywoorde: Sy is dikbek; Die seun loop kaalvoet; Die student is platsak); wanneer betekenisverdigting plaasvind, d.w.s. wanneer die betekenis verskil van die ooreenstemmende woordgroep: donker kamer (wat swak verlig is) teenoor donkerkamer (fotografie); groot mens (groot van postuur) teenoor grootmens (volwasse);geel perske (enige perske wat geel is) teenoor geelperske (soort perske).

Verbindings met telwoorde word in die reël los geskryf: drie kilogram, ses pogings, haar tweede man.

In gevalle van betekenisverdigting of inkorting, vorm ‘n verbinding met ‘n telwoord ‘n enkele woord en dan word dit vas geskryf: bv. drie hoeke teenoor ‘n driehoek;drie wiele teenoor ‘n driewiel; party kere teenoor partykeer (soms); baie kere teenoor baiekeer (dikwels); enige een teenoor enigeen; enige iets teenoor enigiets.

Die elemente van straatname waarin rangtelwoorde voorkom, kan sowel vas as los geskryf word: Derde Straat of Derdestraat, Vyfde Laan of Vyfdelaan

As die rangtelwoord gedeeltelik in syfervorm weergegee word, word die verbinding los geskryf: 3de Laan, 26ste Straat.

Geografiese name met rangtelwoorde as elemente word as enkele woorde geskryf: Derdepoort, Eersterivier, Eersterus.

‘n Bepaalde hooftelwoord in ‘n geografiese naam word los geskryf van die selfstandige naamwoord in die meervoudsvorm: Drie Susters, Twee Riviere, Veertien Strome. In die geval waar die selfstandige naamwoord egter enkelvoudig is, word dit vas geskryf: Driefontein, Sesriem, Tweespruit.

Hooftelwoorde met ‘en’ word óf los óf met koppeltekens vas geskryf: een en twintig of een-en-twintig

Verbindings van honderd, duisend, miljoen, miljard, ens. Met ‘n voorafgaande telwoord kan óf los ó sonder ‘n koppelteken vas geskryf word: drie honderd of driehonderd, tien duisend of tienduisend, vyftig miljoen of vyftigmiljoen, twee miljard of tweemiljard.

Die woord ‘al’ plus ‘n telwoord word los geskryf: al twee, al drie, al honderd-vier-en twintig.

Samestellings en afleidings met telwoorde word vas geskryf: eersteministerskap teenoor eerste minister; twintigste-eeus teenoor twintigste eeu.

Byvoeglike naamwoorde en graadwoorde word los van mekaar geskryf in groepe wat ‘n byvoeglike naamwoord as kern het: besonder gunstig, blakend gesond, duidelik sigbaar, algemeen aanvaarde, swaar gesubsieerde, wetenskaplik bewese. Heelwat van hierdie verbindings word ook vas geskryf. Dit hang in baie gevalle saam met die kortheid van die graadwoord en ook die vastheid van die verbinding tussen die graadwoord en die byvoeglike naamwoord, bv.: andersdenkend, goedgesinde, halfgaar, hoogliggende, pasgebore, pasverskene, snelgroeiende, weldeurdag.

Vaste verbindings van ‘n naamwoord plus ‘n werkwoord wat in sy geheel as werkwoord optree, word in gevalle van betekenisverdigting vas geskryf: asemskep, dopsteek, grondvat, stokkiesdraai, ysskaats.

Vaste verbindings van ‘n bywoord of byvoeglike naamwoord plus ‘n werkwoord wat in sy geheel as werkwoord optree, word in gevalle van betekenisverdigting vas geskryf: doodmaak, goedkeur, kortvat, verbygaan.

Ander voorbeelde van los en/of vas skryf

SKRYFWYSE VAN SAMESTELLINGS MET ‘N EIENAAMELEMENT OF AKRONIEM: LOS, VAS OF MET ‘N KOPPELTEKEN

‘n Uitsondering op die reël van vasskryf geld ten opsigte van samestellings met ‘n eienaamelement of akroniem en kan sodanige samestellings nou feitlik op enige manier geskryf word. Dit geld egter nie vir plekname, straatname en taalname nie. Voorbeelde van verskillende skryfwyses (almal korrek) is:

Terug